Hoe jongeren beslissen wat echt is: 'Vaak weet je het al voordat je erover nadenkt'

Het gaat razendsnel. Je scrolt door je feed, ziet een video en hebt binnen een paar seconden een gevoel: dit klopt, of juist niet. Vaak zonder dat je precies kunt uitleggen waarom. Dat moment fascineert Emelie, promovendus aan de Rijksuniversiteit Groningen. Want hoe bepalen jongeren eigenlijk of iets door AI is gemaakt of niet? En misschien nog interessanter: doen ze dat bewust, of vooral op gevoel? 'Het gaat vaak sneller dan mensen zelf doorhebben,' zegt ze. 'Je kijkt, en je weet het. Of denkt dat je het weet.'

Steeds moeilijker te herkennen

Die vraag wordt steeds relevanter, omdat beelden steeds overtuigender worden. Met generatieve AI is het inmiddels eenvoudig om realistische foto’s en video’s te maken. Soms staat erbij dat iets met AI is gemaakt, maar dat helpt lang niet altijd. Op platforms als TikTok en Instagram zijn zulke labels vaak klein, verstopt of niet consequent aanwezig. En zelfs als ze er wél staan, zien mensen ze regelmatig over het hoofd.'Zelfs als het erbij staat, merken mensen het vaak niet eens,' zegt Emelie. 'En ondertussen worden de beelden zelf steeds beter. Dingen die je eerst meteen doorzag, herken je nu niet altijd meer.'

Op gevoel of met reden?

In haar onderzoek probeert Emelie te begrijpen hoe mensen tot hun oordeel komen en hoe ze beslissen. Soms gebeurt dat bewust en analytisch, bijvoorbeeld door te letten op details of fouten. Maar vaak gaat het sneller. Veel mensen baseren hun oordeel op intuïtie: een gevoel dat iets niet klopt, zonder dat ze precies weten waarom. Dat gevoel komt ergens vandaan. Je brein bouwt patronen op, gebaseerd op wat je eerder hebt gezien. Hoe vaker je AI-beelden tegenkomt en herkent, hoe sneller je nieuwe beelden kunt plaatsen. 'Je brein vergelijkt het automatisch met eerdere ervaringen,' legt ze uit. 'Nog voordat je er echt over nadenkt.'

Maakt ervaring je beter?

Dat roept een interessante vraag op: worden mensen beter in het herkennen van AI als ze er vaker mee in aanraking komen? Emelie kijkt daarom ook naar verschillen tussen groepen, bijvoorbeeld tussen kinderen die veel op social media zitten en kinderen die daar nog weinig ervaring mee hebben. 'Het zou kunnen dat ervaring juist helpt,' zegt ze. 'Dat je door vaker zulke beelden te zien, een soort intuïtie ontwikkelt.' Die vraag raakt ook aan een breder debat. Er wordt regelmatig gepleit voor minder of zelfs geen social media voor kinderen. Maar als ervaring juist helpt om kritischer te kijken, ligt dat misschien genuanceerder.

Een omgeving die snelheid vraagt

Tegelijkertijd speelt de omgeving een grote rol. Op sociale media komt er continu nieuwe content voorbij. Scrollen gaat snel, en mensen maken in korte tijd veel keuzes. In zo’n context is het niet realistisch om alles uitgebreid te analyseren. Mensen vallen eerder terug op snelle inschattingen, gebaseerd op wat ze zien en herkennen. 'Je gaat niet elk filmpje fact-checken,' zegt Emelie. 'Daar is simpelweg geen tijd voor.'

Kijken hoe mensen echt kiezen

Om dat proces beter te begrijpen, ontwikkelde ze een experiment dat lijkt op een spel. Deelnemers krijgen zestien beelden en video’s te zien en moeten zo snel mogelijk aangeven of die door een mens of met AI zijn gemaakt, met behulp van twee fysieke knoppen. Ondertussen wordt gemeten hoe snel ze reageren, hoe vaak ze het goed hebben en hoe moeilijk ze het vinden. Daarna volgt een gesprek: waar baseerden ze hun keuze op? Was het een gevoel, of konden ze aanwijzen wat er niet klopte?' Zo proberen we te achterhalen wat er precies gebeurt in dat eerste moment van kijken,' zegt ze.

Waar het uiteindelijk om gaat

Het onderzoek staat nog aan het begin, en veel is nog niet bekend. Weten mensen het echt meteen, of denken ze dat alleen? En hoe betrouwbaar is dat eerste gevoel eigenlijk? Wat wel duidelijk is: de manier waarop we naar beelden kijken, verandert. Niet alleen door technologie, maar ook door de snelheid en hoeveelheid waarmee we ze zien. En juist daarom is die eerste paar seconden zo belangrijk.' De vraag is niet alleen of mensen het goed hebben,' zegt Emelie. 'Maar vooral: wat gebeurt er in dat eerste moment, wanneer je denkt dat je het weet?'

Over dit onderzoek

Dit onderzoek wordt mogelijk gemaakt door het Ubbo Emmius Fonds. Het fonds stimuleert jong talent dat meedenkt over oplossingen voor urgente maatschappelijke vraagstukken en helpt om inzichten uit onderzoek te vertalen naar de praktijk. Door Vriend of Supporter te worden, kun je zelf ook bijdragen aan onderzoek aan de Rijksuniversiteit Groningen. Benieuwd? Lees meer.