De computer als ‘co-creator’ – in plaats van als vervanger van mensen

'Technologie beïnvloedt ons op manieren die we vaak niet eens in de gaten hebben', zegt Sinem Mustacoglu. 'Een nieuwe technologie kan soms álles veranderen. De manier waarop we denken en met elkaar samenwerken, onze cultuur, ons dagelijks leven... Het maakt ons leven makkelijker, maar kan ons ook beperken.' Dat geldt al tijdens de hele menselijke geschiedenis, merkt ze op, maar tegenwoordig, met de opkomst van AI, is er steeds meer discussie over de kansen, nadelen en zelfs bedreigingen van nieuwe technologie.

'Ik ben vooral geïnteresseerd in de invloed van AI op creativiteit, of de manier waarop we creëren', zegt Sinem. Dat is dan ook de focus van haar promotieonderzoek binnen het M20-programma van het Ubbo Emmius Fonds. Dit programma financiert interdisciplinair onderzoek naar grote maatschappelijke uitdagingen. 'Dat interdisciplinaire spreekt mij erg aan. Als je de interacties tussen mensen en AI wil onderzoeken, dan zul je ook iets moeten weten van sociologie: hoe beïnvloedt de technologie onze samenleving? Je moet weten hoe media en communicatie werken. En je hebt een cognitieve en gedrags-invalshoek nodig, voor inzicht in cognitie, perceptie en emotie.' 

Hoewel Sinem een achtergrond heeft in alle drie die disciplines, is het nu vooral de laatste die haar interesse heeft. 'In mijn project gebruik ik een combinatie van methoden, waaronder gedrags- en neurofysiologie, om te onderzoeken hoe mensen reageren op AI. Hoe ze ermee samenwerken en co-creëren.'

Aan het begin van haar professionele reis zag Sinem een carrière voor zich in de journalistiek of copywriting. Ze werkte een aantal jaren in die hoek, in het bedrijfsleven. 'Maar hoe meer ik me in die kringen bewoog, hoe meer ik gefascineerd raakte door meer academische vragen. Hoe beïnvloeden media en communicatie de maatschappij? En ook steeds meer: wat is de rol van AI hierin?'

De aankondiging van het Groningse promotieonderzoek op EURAXESS, het Europese platform dat onderzoekers aan banen koppelt, voelde als een lot uit de loterij, herinnert Sinem zich: 'Dit project combineert precies die dingen waarin ik geïnteresseerd ben, van het microniveau – hoe een individu reageert op technologie – tot de grotere impact op de samenleving. Ik was superblij toen ik hoorde dat ik de plek had gekregen. Nog steeds, trouwens', voegt ze er lachend aan toe. 'En ik geniet ook enorm van Groningen als stad.'

Altijd maar gemiddelden

AI verandert de manier waarop we creëren, benadrukt Sinem. Het klinkt logisch, en het is ook wat ze in haar experimenten ziet. 'Maar waar we nog maar weinig van weten, is hoe dit onze keuzevrijheid beïnvloedt, de menselijke autonomie en uiteindelijk natuurlijk de output.' Keuzevrijheid heeft in deze context niet alleen te maken met eigen keuzes maken, maar ook met handelen door middel van bewuste, doelgerichte acties. Het is dit aspect waarin AI steeds vaker wordt gezien als bedreiging. Maar ook het punt van de output moeten we niet vergeten, vindt Sinem – zeker in de creatieve sector.

'Neem bijvoorbeeld door AI gegenereerde schilderijen, of essays, of verhalen', legt ze uit. 'AI wordt getraind op basis van waarschijnlijkheid. Daarom produceert het stilistische gemiddelden. Dit noemen we het probleem van de homogenisering. Op dit moment begrijpen we nog onvoldoende wat dit doet met de menselijke creatieve cultuur.'

Kunst is immers niet bedoeld om door iedereen leuk gevonden te worden, zo benadrukt Sinem. Soms is het juist de vernieuwende, verrassende of zelfs provocerende kunst die ons het meest ontroert of inspireert. Sinem: 'We weten dus nog niet wat de langetermijneffecten zullen zijn van AI op de menselijke cultuur.'

En dan is er nog het biasprobleem: AI wordt vaak getraind binnen specifieke contexten, zoals de westerse kunst, literatuur of journalistiek. Daardoor blijven de stijlen, geschiedenis en waarden van andere regio’s nu veelal onderbelicht in AI-kunst en -teksten.

Ten derde is er het probleem van desinformatie, niet alleen in teksten maar ook in afbeeldingen. 'Als kunst onbetrouwbaar wordt, zal dat een verregaand effect hebben op de manier waarop mensen zich ertoe verhouden', zegt de onderzoeker. 'Dit is waarom we, zoals wij dat uitdrukken, mensen ‘in the loop’ moeten houden. We moeten ervoor zorgen dat mensen nauw betrokken blijven bij het creatieproces. Met andere woorden: AI moet meer mensgericht worden.'

Emotionele reacties

Daarvoor is er eerst meer kennis nodig over hoe mensen door AI gemaakte artistieke inhoud waarderen en erop reageren. Met haar onderzoek wil Sinem daaraan bijdragen. 'Er zijn verschillende manieren waarop we dit bestuderen', legt ze uit. 'Door mensen te interviewen, door ze zelf te laten rapporteren over hun ervaringen, maar ook door hun emotionele reacties te meten. In ons lab kunnen we zaken als hartslag, bloeddruk en pupilverwijding meten. Maar ook focus en aandachtspanne.'

Het project van Sinem is daarom een ​​nauwe samenwerking tussen de Faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen (afdeling Psychologie) en de Faculteit Science and Engineering (afdeling Wiskunde, Informatica en AI). 'Computerwetenschappers willen graag AI ontwikkelen die gebruiksvriendelijker, menselijker en echt collaboratief is, dus trouw aan de manier waarop mensen denken en creëren', zegt Sinem. 'Maar hun expertise ligt buiten de gedrags- en cognitiewetenschap. En andersom: wij hebben niet veel kaas gegeten van de technische achtergrond van AI. Daarom is dit interdisciplinaire werk zo belangrijk. Het werkt twee kanten op.'

Zorgen voor transparantie

Wanneer we AI menselijker maken, komt er al snel één vraag bovendrijven: wordt het dan niet nóg moeilijker om onderscheid te maken tussen door mensen en door AI gemaakte kunst, tussen waarheid en ‘nep’-informatie? 'Met dit onderzoek willen we  bijdragen aan manieren om de mate van AI-betrokkenheid te reguleren', legt Sinem uit. 'Er zijn manieren om AI op een ethische manier in te zetten, door het te gebruiken als ‘co-creator’ en niet als enige maker. We moeten zorgen dat de AI het beste in de gebruiker naar boven haalt, en dus niet simpelweg mensen vervangt. Dat is relevant in alle domeinen, van geneeskunde tot techniek, maar het is vooral essentieel in het creatieve domein. Dat is het domein waarin je mensen écht ‘in the loop’ wilt houden. Maar als het gaat om het beheersen van AI, is het ook een van de meest problematische domeinen.'

Daarom is er ook meer onderzoek nodig naar regulering. 'Op dat vlak gebeurt er al heel veel, bijvoorbeeld door de EU, maar dat richt zich nog vooral op ‘deep fake’ en cybersecurity. Mijn onderzoek is anders, maar het raakt ook aan dezelfde vragen: hoe maken we transparantie mogelijk in wat AI doet?'

Gewoon een hulpmiddel

Sinem sluit af met de opmerking waarmee ze begon: iedere technologie kent zijn uitdagingen. 'Met AI staan ​​we nog maar aan het begin van deze reis. Wie weet hoe AI er over tien jaar uit zal zien, laat staan ​​over 25 jaar... Misschien is het dan vervangen door een geheel nieuwe technologie.' Zal haar huidige werk er dan nog toe doen? 'Absoluut. Onderzoek bouwt altijd voort op eerder onderzoek.'

En ze heeft nog een laatste opmerking: 'Er is zoveel negatief nieuws over AI. We moeten voorzichtig zijn met negatieve vooroordelen. AI is tenslotte maar een hulpmiddel. Hoe het ons beïnvloedt, hangt af van de manier waarop we het gebruiken. Dat is wat mijn onderzoek hoopt te verbeteren.'

Over dit onderzoek

Dit onderzoek wordt mogelijk gemaakt door het Ubbo Emmius Fonds. Het fonds stimuleert jong talent dat meedenkt over oplossingen voor urgente maatschappelijke vraagstukken en helpt om inzichten uit onderzoek te vertalen naar de praktijk. Door Vriend of Supporter te worden, kun je zelf ook bijdragen aan onderzoek aan de Rijksuniversiteit Groningen. Benieuwd? Lees meer. 

Sinem Mustacoglu (Turkije, 1990) studeerde sociologie in Istanboel en Kopenhagen, media en communicatie in Istanboel en cognitieve wetenschappen in Wenen. Vervolgens werkte ze een tijd als onderzoeksassistent voor universiteiten en een consultancybedrijf. Nu doet Sinem promotieonderzoek aan het Heyman’s Institute for Psychological Research van de Rijksuniversiteit Groningen.