Het stroomnet als keuzesysteem, niet alleen een technisch probleem

Een overvol stroomnet, meer dan een technisch probleem

De energietransitie verandert niet alleen hoe we energie opwekken, maar ook hoe we die gebruiken. Elektriciteit wordt steeds vaker tegelijk gevraagd: aan het begin van de avond, wanneer auto’s worden opgeladen, warmtepompen aanslaan en huishoudens volop stroom verbruiken. Dat legt druk op een systeem dat daar niet op is ingericht.

Die spanning roept fundamentele vragen op. Hoe verdelen we schaarse netcapaciteit? Welke keuzes maken we daarbij, en wat zijn de gevolgen daarvan? Aan de Rijksuniversiteit Groningen onderzoekt promovendus Rik Keppel hoe data, economische prikkels en beleid samen het gebruik van het elektriciteitsnet sturen.

Zijn promotieonderzoek, onderdeel van de Wubbo Ockels School for Energy and Climate en mogelijk gemaakt door het Ubbo Emmius Fonds, richt zich niet op één technische oplossing, maar op het begrijpen van het systeem als geheel. Want pas als duidelijk is hoe beslissingen doorwerken in de praktijk, wordt zichtbaar waar ruimte ontstaat.

Meer dan een technisch vraagstuk

'Het stroomnet wordt vaak benaderd als een technisch probleem,' zegt Rik. 'Maar in de praktijk gaat het net zo goed over keuzes. Wie krijgt wanneer toegang tot het net, en onder welke voorwaarden?'

Die bredere blik ontwikkelde hij al tijdens zijn werk in de recyclingtechniek. Daar zag hij hoe verduurzamingsdoelen in de praktijk soms anders uitpakken dan bedoeld. 'Er zijn veel goede plannen,' zegt hij, 'maar ze werken niet altijd zoals verwacht. Dat zette me aan het denken: waar loopt het dan vast?'

Die vraag vormt het vertrekpunt van zijn promotieonderzoek. In plaats van één oplossing te ontwikkelen, probeert Rik te begrijpen hoe beslissingen over prijzen, regelgeving en gedrag samen het gebruik op het stroomnet beïnvloeden.

Flexibiliteit in een vol systeem

Een belangrijk onderdeel van zijn onderzoek is de rol van grote energiegebruikers, zoals ziekenhuizen of industriële bedrijven. Deze partijen hebben vaak meer flexibiliteit dan nu wordt benut. Door energie tijdelijk op te slaan of processen anders te plannen, kunnen zij tijdens piekmomenten minder stroom afnemen.

'Als een grote gebruiker op zo’n moment ruimte maakt,' legt Rik uit, 'ontstaat er capaciteit voor anderen in de omgeving. Bijvoorbeeld voor een supermarkt of een woonwijk. Dat lijkt misschien een kleine ingreep, maar op systeemniveau kan het veel betekenen.'

Rik onderzoekt onder welke omstandigheden zulke flexibiliteit daadwerkelijk wordt ingezet. Daarbij kijkt hij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar financiële prikkels en naar de manier waarop regels dit gedrag stimuleren of juist belemmeren.

Van metingen naar begrip

In zijn onderzoek combineert Rik gegevens over energieprijzen, verbruik en netcapaciteit. Die verwerkt hij in een model dat inzicht geeft in de gevolgen van verschillende keuzes. Wat gebeurt er als stroom tijdens piekuren duurder wordt? Wie past zijn gedrag aan, en wie niet? En wat betekent dat voor de belasting van het net?

'Veel beslissingen worden nu genomen zonder dat dit soort effecten goed zichtbaar is,' zegt Rik. 'Mijn doel is niet om beleid te maken, maar om beter te begrijpen wat er gebeurt als je aan bepaalde knoppen draait.'

Het model moet beleidsmakers, netbeheerders en grote energiegebruikers helpen om keuzes beter te onderbouwen, juist in een context waarin eenvoudige oplossingen vaak ontbreken.

Samenwerking over disciplines heen

Het onderzoek is opgezet als een samenwerking tussen verschillende vakgebieden. Vanuit Science and Engineering brengt Stephan Trenn kennis in over systemen en regeltechniek. Vanuit Economie en Bedrijfskunde begeleiden Marco Haan en Orest Iftime het project vanuit hun expertise in marktdynamiek en toegepaste wiskunde.

'Technici kijken vaak naar wat fysiek mogelijk is, economen naar wat financieel werkt,' zegt Haan. 'Maar de werkelijkheid zit daar tussenin. Als je die perspectieven niet verbindt, mis je een deel van het verhaal.'

Rik herkent dat. 'Het kost soms tijd om elkaars taal te begrijpen,' zegt hij. 'Maar juist daardoor ga je anders kijken naar hetzelfde probleem. Die wisselwerking maakt het onderzoek sterker.'

Betekenis voor de samenleving

Netcongestie is inmiddels een dagelijks onderwerp in het nieuws. Bedrijven kunnen niet uitbreiden, woningbouw loopt vertraging op en duurzame opwek wordt soms afgeremd. Tegelijk is uitbreiding van het net kostbaar en tijdrovend.

Het onderzoek van Rik laat zien dat er binnen het bestaande systeem ruimte is om slimmer met capaciteit om te gaan, mits keuzes goed worden begrepen en onderbouwd. Niet als vervanging van technische investeringen, maar als aanvulling daarop.

Voor het Ubbo Emmius Fonds sluit dit aan bij het doel van de M20-beurzen: jonge onderzoekers ondersteunen die over disciplinaire grenzen heen werken aan maatschappelijke vraagstukken van deze tijd. Door verschillende perspectieven samen te brengen, ontstaat kennis die nodig is om verder te komen.

Netcongestie zal de komende jaren niet verdwijnen. Dat maakt het des te belangrijker om te begrijpen hoe bestaande capaciteit wordt gebruikt en welke keuzes daarbij bepalend zijn.

'De energietransitie draait uiteindelijk om keuzes,' zegt Rik. 'Mijn onderzoek helpt om beter te begrijpen wat die keuzes betekenen.'

Over dit onderzoek

Dit onderzoek wordt mogelijk gemaakt door het Ubbo Emmius Fonds. Het fonds stimuleert jong talent dat meedenkt over oplossingen voor urgente maatschappelijke vraagstukken en helpt om inzichten uit onderzoek te vertalen naar de praktijk. Door Vriend of Supporter te worden, kun je zelf ook bijdragen aan onderzoek aan de Rijksuniversiteit Groningen. Benieuwd? Lees meer. 

*Rik Keppel (Nederland 2000) studeerde Industrial Engineering and Management aan de Rijksuniversiteit Groningen. Na zijn studie werkte hij in de recyclingtechniek, waar hij zich bezighield met energiedata en verduurzaming in de praktijk. Sinds 2025 doet hij promotieonderzoek aan de Rijksuniversiteit Groningen binnen de Wubbo Ockels School for Energy and Climate. Zijn onderzoek richt zich op het slimmer benutten van netcapaciteit in een overbelast elektriciteitsnet.

Tekst: Djoeke Bakker